Cristina Hallström. Het diepe blauw van de kosmos.

Zo'n 175 jaar geleden maakte de Engelse fotografe Anna Atkins cyanotypieën met zeewier als onderwerp. In de begindagen van de fotografie was cyanotypie / blauwdruk een eenvoudige fotografische techniek waarmee Atkins tijdloze afbeeldingen kon maken. In onze moderne tijd gebruikt Christina Hallström ook de cyanotypie en ook zij maakt er afbeeldingen van zeewieren mee.
Met haar werk wijst zij op de bedreigingen van het zeewier in het zeegebied rond Öresund vanwege de doorgaande zandwinning door Denemarken.

"Op de Rietveldacademie hing ik een beetje tussen grafisch ontwerpen, fotografie en fine-arts in" vertelt Christina Hallström (1958) over haar opleiding. "Met docenten als Willem van Zoetendaal en Barbara Visser van de afdeling Fotografie was het voor mij een fijne tijd. Naast grafisch en fotografisch beeld begon ik met bewegend beeld waarvoor ik super-8 film en video gebruikte. Het was nog in de periode van de 'oude' Betamax video, een verschrikkelijk lastig systeem".

In 1998 studeerde Hallström af met een drieluik waarin ze grafiek, fotografie en video liet zien. Technieken die ze ook in werk als beeldend kunstenaar naast of in combinatie met elkaar zou blijven gebruiken. Hallström: "Ik gebruikte diverse digitale camera's voor video. Uiteindelijk kocht ik - omdat de VPRO die ook gebruikte - een Sony PD 150 video camera. Daarmee had je toen beeld van 'uitzend-kwaliteit'. Daar werkte ik heel lang mee en maakte documentair achtige producties over muziek, dans en podiumkunst met dansers beïnvloed door groepen als Magpie en Body Weather Amsterdam.

Body Weather is een soort laboratorium voor performance art. Frank van der Ven is er een van de drijvende krachten van. Hij studeerde zo'n 10 jaar in Japan en ontwikkelde daarna in Nederland een eigen vorm van dans en performance die hij 'bodylandscape' noemt. Samen met hem maakte ik in 2013 een film. Het was niet zo dat ik een film over hem ging maken; het was echt 'samen'. De film - 'Latitude 58' - gaat over de constante transformatie van zowel lichaam als landschap. In hoeverre ervaren we een landschap zoals het is en hoe wordt onze perceptie geïnformeerd door geheugen en kennis? Dankzij sponsoring kon ik voor deze film voor het eerst met chique HD-camera's werken voor digitale high-definition beeldkwaliteit".

Landschap.
De basis van het werk van Christina Hallström is fotografie. Hallström: "Dat was al vanaf dat ik kind was. Wat grafiek betreft gebruik ik voornamelijk zeefdruk. Dat komt voort uit de behoeft om directer te werken. Je bent bijvoorbeeld bij het maken van een documentaire zo vijf jaar verder. Natuurlijk zijn alle stadia zoals het schrijven, de research en het maken zelf leuk. Maar het blijft een lange adem waar toch veel tijd in gaat zitten. De zeefdruk series die ik maak zijn allemaal aan het landschap gebonden. Niet landschap in het algemeen maar echt een heel specifiek landschap rond Öresund in Zweden. Het onderwerp is altijd zeewier. Het fascineert me: de zee smijt allerlei soorten zeewier op het land waar het onder invloed van wind en licht transformeert. Als de soorten zeewier pas uit zee komen heeft het lichte groene, rode en gele kleuren. Na verloop van tijd verstijft het zeewier en wordt diepbruin en zwart van kleur. Het verschilt natuurlijk per soort wier maar de structuur verandert ook; soms zijn het puntjes of bolletjes die aan elkaar vast zitten maar er zijn ook soorten met een honingraat structuur.

Als zeefdruk wilde ik het 'echte' ding hebben. Door het zeewier op een met het lichtgevoelige materiaal behandelde zeef te leggen en vervolgens te belichten, ontstaat er - na het ontwikkelen - een soort 'fotogram'. Het was een probleem om het zeewier - en dan ook echt de structuur van het materiaal - goed op het papier af te drukken. Ik probeerde verschillende papiersoorten. Door met verschillende materialen te experimenteren kwam ik uiteindelijk op het dunne Japanse Washi-papier uit. Dat is een papiersoort met een gramsgewicht van 10 gram. Dit papier laat in de zeefdrukken het karakter van het materiaal goed zien. De afgedrukte vorm is geen dichte zwarte inktvlek maar geeft de structuur van het zeewier goed weer".

Blauw.
Een volgende stap was de cyanotypie. "Van zeefdrukken ben ik op 'blauwdrukken = cyanotypie' overgestapt" vertelt Hallström over de ontwikkeling. Ik koos voor deze techniek omdat het nog directer is. Geen camera, film of computer komt er aan te pas. Er zit geen stap meer tussen. Ik kan zelfs met kleine formaten 'op locatie' werken. Vooraf prepareer ik het papier. Hiervoor gebruik ik een dik soort aquarelpapier. Het belichten ervan doe ik met zonlicht. Dan ontstaat de afdruk. Het cyanotypie-proces wordt omschreven als een chemische reactie, veroorzaakt door de werking van licht op bepaalde organische ijzerzouten. Het ontwikkelen - het blauwkleuren - is voor mij spannend. Ik zie het bijna als iets magisch. Het blauw heeft voor mijn ook een relatie met de kosmische ruimte zoals bijvoorbeeld de Hubble-Spacetelescoop dat fotografeert. Sommige van mijn blauwdrukken lijken ook op foto's van sterrenstelsels in de ruimte.

Mensen die zich interesseren in fotografie zijn vaak astronomen. Het is misschien niet toevallig dat de plek in Zweden waar ik de cyanotypieën maak, een van de eerste sterrenwachten stond. De Deense koning Frederick II stelde de astronoom Tycho Brahe (1546 - 1601) in staat om in 1576 op het eiland Hven de observatoria Stjerneborg en Uraniborg te bouwen. Brahe deed als astronoom zeer nauwkeurige metingen en observaties. Mede op basis daarvan kon Johannes Kepler in 1609 een model van het zonnestelsel ontwikkelen waarin niet de aarde maar de zon centraal stond.
Ik kom oorspronkelijk uit Zweden en kwam er als kind regelmatig. Er is weinig verlichting dus ook geen strooilicht. Tijdens een heldere nacht is er een bijna magische sterrenhemel te zien."

Zeewier.
In het zeegebied rond Öresund zijn uitgebreide 'zeegrasweides'. Hallström: "Het zeegras - Zostera Marina - is belangrijk voor het ecosysteem. Het vormt een biotoop op zich en wordt daarom wel eens de kinderkamer van de zee genoemd. Zo'n twee jaar geleden bracht de organisatie Oceana er een rapport over dit specifieke gebied uit waarin werd gemeld dat het niet echt goed ging met het zeegras. Oceana deed een oproep aan de Deense en Zweedse overheid om een internationaal beschermd maritiem natuurgebied te creëren dat de hele zeestraat beslaat. Ik hoop dat het gaat lukken.

Nog steeds halen de Denen in het gebied zand van de bodem van de zee. Dat is schadelijk voor het zeegras want door de zandwinning laten de wortels van het wier los en verdwijnt het. Als het eenmaal weg is komt het nooit meer terug. De mensen in het gebied waarmee ik praat begrijpen er de reikwijdte niet van. Zeewier dat op het strand ligt stinkt vaak en daarom vinden ze het vies. Met mijn grafiek hoop ik aan te tonen dat het zeewier niet alleen nuttig is maar ook heel mooi kan zijn".

Info:
www.christinahallstrom.blogspot.com

Cyanotypie.

Cyanotypie of blauwdruk werd omstreeks 1840 uitgevonden door John Herschel, astronoom en universeel geleerde. Hij was onder meer de ontdekker van de werking van natriumthiosulfaat (fixeer) bij het houdbaar maken van foto's.
Cyanotypie is gebaseerd op de lichtgevoeligheid van ijzerzouten. Twee oplosbare ijzerzouten worden gemengd en de oplossing wordt over een vel papier uitgestreken. Na belichting met veel ultraviolet licht ontstaat een derde ijzerzout dat onoplosbaar en na spoelen en oxidatie aan de lucht blauw van kleur is. Belicht men door een negatief dan ontstaat een blauw positief beeld. Het is een snelle en simpele techniek. Door deze eenvoud is ze in de vorige eeuw vooral gebruikt als proefdrukmethode. Ook vond ze uitgebreide toepassing bij de reproductie van kaarten en bouwtekeningen. Hier komt ook de spreekwoordelijke blauwdruk vandaan.

Kees Brandenburg / Polychrome geeft cursussen in het maken van Cyanotypieën
Voor informatie: www.polychrome.nl/techniek/cyanotypie/

Klik op de afbeelding om deze groot te zien

Moonstone 19 x 14 cm 2020_300

Photograms 75 x 56 cm 2017

Photograms 75 x 56 cm2 019_01

Moonstone 19 x 14 cm 2020_300

Photograms 75 x 56 cm 2017

Photograms 75 x 56 cm2 019_01