De herinnering vorm geven.

Ida van der Lee

Veel van de projecten die Ida van der Lee in de afgelopen vijfentwintig jaar uitvoerde, markeren met de sloop van een huisje, een wijk of een buurt het einde van een bestaan. In de restanten vindt ze haar materialen om de herinnering vorm te geven. Voor haar project Namen en Nummers dat de tijd herdenkt die weggevoerde en vermoorde Joden is ontnomen gebruikt ze hout met een bijzondere herkomst.

'Ik ging naar de HKU, afdeling Autonome Vormgeving die bestond uit schilderen, grafiek en beeldhouwen' vertelt Ida van der Lee (1961) over haar opleiding. 'Met de HKU begon ik pas toen ik 28 was. Daarvoor deed ik een verpleegstersopleiding en werkte in de zorg.
Ik voelde me daar niet zo thuis en besloot om over te stappen naar de "kunst". Op de kunstacademie raakte ik gefascineerd door plekken; niet alleen landschappen maar ook wat er op een bepaalde plek gebeurd was.

Een "atelierkunstenaar" was ik niet. Om uit het hoofd of vanuit een concept te werken vond ik moeilijk. Bij het werken buiten vond ik eerder een antwoord op wat ik zocht.

Vanwege dit soort voorkeuren liep het op de academie niet echt op rolletjes. Er waren de nodige spanningen. Maar met enige drang kon ik gebruikmaken van de studiereizen naar Bretagne en Polen.

In Bretagne tekende ik heel veel in het veld. Aanvankelijk gaf ik ieder grassprietje weer maar het werden als snel prachtige schetsen van ruime landschappen. Het jaar daarop ging ik naar Polen. Daar tekende ik veel op oude Joodse begraafplaatsen. Voor mij was dat een soort cultuur - natuur. De meeste begraafplaatsen zijn helemaal overwoekerd omdat er in Polen geen Joodse gemeenschap meer is. Het was boeiend het om op zo'n begraafplaats te werken maar vanwege de geschiedenis ook wel pijnlijk'.

Houtskool.
Na haar eindexamen in 1996 ging Van der Lee als zelfstandig beeldend kunstenaar aan de slag. 'Mijn atelier was een oude boerenschuur in Vinkeveen' vertelt ze over haar eerste project. 'Er naar toe fietsend kwam ik langs een arbeidshuisje dat leeg stond. Uit informatie bij de buren hoorde ik dat het gekocht was om gesloopt te worden. De koper wilde op de plaats van het huisje een villa bouwen. Het sprak me wel aan om in dat huisje te gaan werken en er projecten uit te voeren. De eigenaar gaf toestemming op voorwaarde dat ik geen milieuverontreinigende materialen zou gebruiken.

In het huisje maakte ik op het behang aan de muren een houtskool tekening van het landschap - een soort panorama - dat aansloot op wat er door het raam te zien was. Zelf vond ik het prachtig. Het was echter het eerste kunstwerk dat ik na mijn eindexamen maakte en ik vroeg me af of mijn docenten het wel zouden waarderen. Die twijfel hangt de eerste jaren boven je hoofd. Echter, het werd zowel in de kunstwereld als in de niet-kunstwereld zeer goed ontvangen. Het is een project waar ik nog steeds heel trots op ben'.

Slopen.
Het huisje waar Van der Lee haar eerste project uitvoerde was klaar om gesloopt te worden. Van der Lee: 'Eigenlijk was ik al met het slopen van het huisje begonnen: Door het omringende landschap op de muren te tekenen en zichtbaar te maken wat daar buiten is, brak ik die muren in figuurlijke zin al af.

Het huisje stelde wat bouw betreft niet veel voor en zou binnen een dag plat liggen. Het idee kwam bij me op om het met een groep kunstenaar zelf te gaan slopen. Dat heb ik toen in gang gezet met toestemming vragen voor de sloop en een subsidieaanvraag. Via BK-Info nodigde ik kunstenaars uit om mee te werken bij het slopen van het huisje als kunstproject. Het slopen zelf was een soort terugreis naar de allereerste sporen van de bouw van het huisje. De schoorsteen bleef als laatste staan en werd gecremeerd. In feite was dit het eerste ritueel dat ik uitvoerde. Het project is in 1996 uitgevoerd. Daarna kwamen er nog meer projecten over afbraak en sloop'.

Vissershop.
De "sloopprojecten" van Ida van der Lee was - zoals ze het zelf noemt - een soort sterfbegeleiding van plekken. 'Bij alle projecten kwamen er verhalen los' vertelt ze hierover. 'Dat vond ik ook bij het werken in de verpleging fijn; dat ik kon praten met de mensen en hoorde wat ze deden of uit welk nest ze kwamen.

Aanvankelijk kwamen de verhalen rond de sloopprojecten er gewoon bij. Later ben ik de verhalen meer gaan gebruiken. Bijvoorbeeld bij het project rond "Vissershop". Een hop is waar in de bocht van een rivier grond ophoopt. Daar komt de naam ook vandaan: hop - ophoping.

Vissershop was een arbeiderswijk in Zaandam. Een wijkje waar je eigenlijk nooit komt omdat het aan de binnenkant van de dijk ligt. Het is tijdens de Eerste Wereldoorlog gebouwd als een van de eerste arbeiderswijken van steen. Echter, het was enkelsteens op een slappe grond en het bleef steeds verzakken. Daarom besloot de Gemeente Zaandam het wijkje te slopen'.

Het project dat Van der Lee initieerde was het afscheid van het oude Vissershop in de vorm van een schatkist: 'De schatkist maakte ik van karakteristieke sloopmaterialen' legt ze uit. 'De zuiltjes van de Notenlaan, een straatje in het wijkje vormden samen met een kappersraam, vogelhuisjes en molenwieken een poëtische samenvatting van het Vissershop. Aan de bewoners vroeg ik om hun verhalen met herinneringen in de schatkist te stoppen. Op zaterdag 8 november 2003 was er eerst een processie met de schatkist door de wijk die daarna naar het Zaans Museum werd gebracht'.

Klik op de afbeeldingen om ze groot te zien

Allerzielen.
Rituelen werden een belangrijk onderwerp voor Van de Lee. 'Ook in kleine dingen zijn er rituelen' vertelt ze. 'Bijvoorbeeld een moeder die voor het slapengaan haar kind uit een boekje voorleest. Dat is met allerlei handelingen zoals "lampje aan - lampje uit" een ritueel waardoor het kind de overgang van dag naar nacht maakt'.

Een belangrijk ritueel is Allerzielen, de gedenkdag op 2 november dat nabestaanden hun overledenen herdenken. Van der Lee: 'Een Allerzielen-ritueel dat ik nog steeds uitvoer is de tafel met "herinnerdingen". In de loop der jaren verzamelde ik kleine voorwerpen waaruit mensen kunnen kiezen om op de tafel te plaatsen. Ze kunnen dan vertellen wat het voorwerp zegt over de overledene. Zo'n voorwerp raakt eerst aan het gevoel en gaat dan pas naar het hoofd. Dat is wat het zo krachtig maakt; er ontstaan heel vaak nieuwe verhalen en herinneringen. Ik zie mensen vaak reageren met "O ja, natuurlijk..." als er een lang vergeten herinnering aan de overledene naar boven komt'.

Kloktijd.
Met het 4 mei-project Namen en Nummers konden mensen van 2012 tot en met 2021 op rituele wijze de weggevoerde joden uit een deel van de Amsterdamse Oosterparkbuurt herdenken. 'Het eerste onderdeel van het project is het Tijdkantoor' vertelt Van der Lee over haar project. 'Het is het begin van het rituele parcours en daar laten we ze uit de kloktijd in de "rituele tijd" stappen. We zeggen bij het tijdkantoor dat van de Joodse slachtoffers de tijd is ontnomen en dat ze hier tijd krijgen om ze te herdenken en symbolisch terug te brengen. We vragen dan "Bent u daartoe bereid?" Dat is dan een gewetensmoment. Als mensen het parcours willen volgen krijgen ze een kaart met een stempel van een klok zonder wijzers. Het maakt de bezoekers bewust dat ze in een ritueel stappen.

In het parcours zijn archiefkasten opgenomen met namenlijsten van de weggevoerde Joden. Ook staan er werktafels waarop bezoekers een naambordje kunnen maken wat ze vervolgens op een grote plattegrond van de Oosterparkbuurt kunnen neerleggen bij de straten en huisnummers waar vermoorde Joden woonden'.

Het vervolgproject van Namen en Nummers is de landelijke en digitale Namenennummers.nl digitaal. Het is een website waarvoor iedereen een gedenkpagina kan maken voor een Joods Holocaustslachtoffer. Ze maken naar eigen inzicht een houten naambordje. De bedoeling is dat je bij het naamplaatje een verhaal maakt. Op de website zijn afbeeldingen van de naambordjes op een spoorrails geplaatst. Na aanklikken van een naambordje verschijnt het verhaal erachter.

Het hout van de naambordjes voor de website is afkomstig van de bomen uit de Weesperstraat die zijn omgehakt om plaats te maken voor het Holocaustmonument.

Info:
www.idavanderlee.nl
www.namenennummers.nl
De publicatie "Namen en Nummers, tijdelijk monument voor een oneindig verlies".
ISBN 978-90-9035922-9 Te bestellen bij ida@idavanderlee.nl à 25,- euro.

Klik op de afbeelding om deze groot te zien

 

 

---

---

terug