Neely Schaap. De materie van het verhaal

De objecten van Neely Schaap zijn vaak een combinatie van keramiek, natuurlijke materialen en bestaande voorwerpen zoals serviesgoed en feestneuzen. Eén component van de mix is onzichtbaar: het verhaal. "Misschien mijn kinderlijke fantasie" zegt ze over de verhaal elementen in haar werk. Vrijwel alle objecten die ze in de afgelopen jaren maakte hebben een relatie of associatie met gebeurtenissen in haar leven.

Dat Neely Schaap (1955) haar verhalen als beeldend kunstenaar vertelt is toeval. Na haar middelbare school was er een lastige keus: "Mij belangstelling lag zowel bij het theater als de beeldende kunst. Ik deed toelatingsexamen aan de theaterschool én de kunstacademie. De uitslag dat ik geslaagd was kwam als eerste van de kunstacademie. Dat werd het dus".
Het was de Amsterdamse Academie in de Lutmarstraat in Amsterdam, voorheen de MO afdeling van de Rietveld Academie. "Er was daar veel vrijheid" vertelt Neely Schaap over haar opleiding. "Hoewel ik voor de 3D kant koos, kreeg ik genoeg ruimte om er naast ook te schilderen. Dat kon er allemaal. Bij het vak Ruimtelijke Expressie waren er wat het materiaal betreft geen grenzen. Hout, metaal, kunststof of keramiek, alles was mogelijk. Ik werkte bijvoorbeeld met perspex en 'rare draden' die ik met allerlei andere materialen combineerde zoals plaatmetaal en klei. Het resultaat was dan niet een object als autonoom kunstwerk maar de foto's die ik er van maakte. Ik plaatste bijvoorbeeld een object in de natuur en fotografeerde het in verschillende opstellingen. Mijn docent Berend Bonekamp vond het geweldig en moedigde me aan om er mee door te gaan. Andere docenten, met name de hout- en metaal-docenten waren minder enthousiast en hadden nogal wat kritiek op mijn 'conceptuele' manier van werken".

Shoichi Ida.
Neely Schaap had al vroeg een fascinatie voor Japan: "Al op de middelbare school wilde ik alles weten over de Japanse kunst en cultuur. Natuurlijk koos ik op de academie Japan als specialisatie bij mijn eindexamen kunst- en cultuurgeschiedenis. Mijn docent was zo eerlijk om kenbaar te maken dat hij vond dat ik er meer van wist dan hij. Het was daarom beter dat ik een andere examinator koos. Gelukkig wilde Robert van Gulik dat doen. Hij was japanoloog aan de Universiteit van Leiden en zoon van de diplomaat/sinoloog/schrijver Robert van Gulik van de bekende 'Rechter Tie' verhalen. Het materiaalgebruik van Japanse kunstenaars die allerlei materialen met elkaar combineerde vond ik erg interessant. Ik probeerde in die tijd - we hebben het over begin jaren '80 - een stipendia voor een reis naar Japan te krijgen. Omdat je eerst twee jaar 'in eigen atelier gewerkt moet hebben', lukte dat niet. Ik kwam immers net van de academie. Dat heeft me echter niet weerhouden om toch te gaan. Op eigen initiatief maakte ik diverse reizen naar Azië en Zuid-Amerika.
In Japan introduceerde Christiaan Bastiaans me bij Shoichi Ida een bekende Japanse kunstenaar in Kyoto. Hoewel hij hoofdzakelijk grafisch werk maakte - voornamelijk etsen - pakte hij regelmatig ook andere materialen. Hij was daar niet dogmatisch in: als hij zin had om in steen, hout of keramiek te werken ging hij dat gewoon doen. Ik mocht een tijd in zijn atelier werken. Hij was een belangrijk voorbeeld voor me.
Het werken in Japan leerde me om te gaan met materiaal. Voor veel Japanse kunstenaars is de verwerking van hun materiaal gebaseerd op traditie. Sommige procedures zijn eeuwenoud. Het gaat om vakmanschap; je moet weten wat je doet. Voor mij is dat een belangrijk gegeven: de techniek goed beheersen, het mogen geen 'toevalstreffers' zijn".

Bijen.
De objecten van Neely schaap zijn vrijwel altijd gebaseerd of ontstaan door een verhaal of gebeurtenis. "Vaak krijg ik inspiratie uit dingen die ik vind" legt Neely Schaap uit. "Om een voorbeeld te geven: Ik werkte in een atelier op een landgoed in Portugal. Dat was een ruimte met een groot raam op het noorden. Op een gegeven moment waren er bijen. Ze vlogen zich in grote getale dood tegen het raam van het atelier. Het werden er steeds meer. Er had zich een bijenvolk onder het dak geïnstalleerd. Niemand wilde er iets aan doen. Zelfs niet toen er een conferentie van imkers op het landgoed arriveerde. Ik stelde nog voor om een imker er naar te laten kijken. Dat gebeurde niet. Wel kwamen er steeds meer dode bijen bij.
Het was een merkwaardig en aangrijpend gebeuren, al die dode bijen. Het inspireerde me om een kunstwerk te maken. Het werd een keramische object met bovenin een gat. Op de zijkanten van het object bracht ik allerlei natuurvormen aan ontleend uit de directe omgeving, een Portugees natuurpark. Ik verzamelde een aantal dode bijen. Uit het gat bovenin het object liet ik epoxyhars komen dat ik kleurde als honing. In de epoxyhars verwerkte ik de dode bijen.
Het atelier is een herbouwde ruïne van een pand waarin een oud en een beetje gek vrouwtje woonde. De mensen uit de omgeving noemden haar 'Maluca' dat in het Portugees 'gek' of 'dwaas' betekent. Het object noemde ik 'Maluca Bees' een verwijzing naar de dwaze bijen. Het object heeft voor mij niet alleen een relatie met het drama van de dode bijen. Het is voor mij ook een soort aanklacht tegen de mensen die er niets aan deden".

Servies.
Diverse objecten van Neely Schaap zijn gebaseerd op 'De kopjes van mijn moeder': serviesgoed uit haar ouderlijk huis. "Voor mij zitter er nog veel persoonlijke herinneringen aan" legt Neely Schaap uit. "Toen mijn moeder overleed, moesten we het huis leeghalen. Dan kom je natuurlijk allerlei spullen tegen die stuk voor stuk een verhaal hebben. Bij de theekopjes zie ik mijn moeder samen met een tante er thee uit drinken. De kopjes - en ook andere delen van het serviesgoed wilde ik graag een 'volgend' leven geven. Ik deed dit ook omdat de kopjes staan voor een periode die veel mensen herkennen. Regelmatig hoor ik van mensen die de objecten zien, dat ze een zelfde soort herinneringen aan het serviesgoed hebben.
De kopjes gebruikte ik om er 'personages' van te maken: gevuld met epoxyhars - alsof het thee is - plaatste ik er in de feestwinkel gekochte neuzen boven. Zo worden het gezichten die gezellig thee drinken. De neuzen staan dezelfde kant op. In de objecten met 'kopjes' zijn altijd twee kopjes verwerkt. Dat is 'de gezelligheid van het theedrinken': theedrinken doe je nooit alleen maar altijd samen met een ander. Dat zit ook in het object 'Arm in Arm'. Het gaat niet alleen om theedrinken maar bijvoorbeeld ook om samen - arm in arm - naar de markt te gaan.
Een ander onderdeel van het serviesgoed is de soepterrine die ik voor het object 'Bitch Slap' gebruikte. Het verhaal van het object gaat over het onrechtvaardige verschil in beloning en waardering tussen mannen en vrouwen. 'Moeders soepterrine' is een bepalend onderdeel van het object. Met een bontkraag geef ik er een soort elegance aan. Maar het heeft ook een keerzijde: het is tijd voor revanche: Dat vrouwen het geld pakken waar ze recht op hebben. Ze moeten nu die klap uitdelen: 'Bitch Slap'".

Voet.
Bij een timmerman in Spanje, gespecialiseerd is in het maken en restaureren van meubels, vond Neely Schaap een aantal oude sleutels. "Voor zijn werk beschikt die timmerman over een enorme verzamelijk oud beslag en allerlei soorten antiek hang- en sluitwerk" vertelt Neely Schaap hierover. "Ik mocht in zijn magazijn rondneuzen en vond daar oude sleutels die ik van hem kon kopen. Sleutels en vooral oude sleutels intrigeren me. Er was een tijd dat de mensen nauwelijks sleutels nodig hadden: je deed je fiets niet op slot en liet je huisdeur open. We moeten alles afsleuren en hebben steeds meer sleutels nodig.
Voor mij staat zo'n oude sleutel ook voor het 'op slot zitten'. In 2016 had ik een niet genezende wond aan mijn voet. Maandenlang had ik enorme pijn, kon niets doen omdat ik volledig 'op slot' in bed lag. De oorzaak van de infectie was niet te vinden. Behandelingen met transplantaten sloegen niet aan. Ik werd steeds zwakker en dacht dat de nachtboot binnenkort wel zou komen. Uiteindelijk was er een behandeling die wel aansloeg en langzaam maar zeker kwam er herstel.

Toen ik weer op de been was had ik een enorme behoefte om met mijn handen in de klei te gaan en een object te maken dat me het gevoel gaf van 'open your window and fly'. Dat object is er gekomen. Er is een bezem in verwerkt die ik op straat vond. Het geeft aan dat ik als een soort heks wegvlieg, de vrijheid tegemoet. Belangrijkste echter zijn de sleutels die ik verwerkte: ze zijn gebruikt want ik zat niet meer op slot"

Klik op de afbeelding om deze groot te zien

'Maluca Bees' afm: 51 x 30 x 30 cm © 2016 Neely Schaap
Materialen: Keramiek met afdruk van bladeren, koperoxyde, epoxyhars gekleurd met pigmenten en gedroogde bijen. Staander is gemaakt van een oude botervorm.

'Open your window and fly' afm: 98 x 16 x136 cm © 2017 Neely Schaap
Materialen: Keramiek met cobalt glazuur en mangaanoxyde, ijzerbeslag, sleutel en oude bezem.

'Arm in Arm' afm: 24 x 19 x17 cm © 2016 Neely Schaap
Materialen: De kopjes van m'n moeder, feestneus, epoxyhars gekleurd in thee kleur, bouwblokjes van speelgoed van vroeger en wasknijpers.

'Maluca Bees' afm: 51 x 30 x 30 cm © 2016 Neely Schaap
Materialen: Keramiek met afdruk van bladeren, koperoxyde, epoxyhars gekleurd met pigmenten en gedroogde bijen. Staander is gemaakt van een oude botervorm.

'Open your window and fly' afm: 98 x 16 x136 cm © 2017 Neely Schaap
Materialen: Keramiek met cobalt glazuur en mangaanoxyde, ijzerbeslag, sleutel en oude bezem.

'Arm in Arm' afm: 24 x 19 x17 cm © 2016 Neely Schaap
Materialen: De kopjes van m'n moeder, feestneus, epoxyhars gekleurd in thee kleur, bouwblokjes van speelgoed van vroeger en wasknijpers.